Menu

Historia okolic Konstancina

o miejscach przeszłych oraz zaginionych, zapomnianych wydarzeniach i zawiłościach ludzkich losów

Na Urzeczu

Wakacje z duchami (4)

ksunder

Stwory nadwiślańskich brzegów

Wakacje dobiegają końca, a wraz z nimi cykl o duchach. Kto chce może ich poszukać na własną rękę, na cmentarzu w Słomczynie, który przyciąga wielu poszukiwaczy dziwnych zjawisk, a jego niesamowity nastrój i panująca tam cisza pośród cieni rzucanych przez wszechobecne drzewa, wywierają niezapomniane wrażenie. Zdarzało się, że natchnienia szukali tam literaci, wędrujący nocą polną drogę przez Parcelę, a Miron Białoszewski odwiedzał kaplicę Potulickich o północy czekając na przybycie ducha.

Prócz zjaw okolice te zamieszkiwały jednak liczne stwory. Slawista Jerzy Śliziński odnotował opowieści z południowych okolic Wilanowa, dotyczące pałacowych skarbów. Pałacu strzegło nie tylko widmo Augusta Potockiego, pojawiające się w okolicach adwentu, mawiano również, iż jeśli zostanie zniszczony w jakiejś katastrofie, ujawnią się zamurowane tam przez Jana III Sobieskiego skarby, dzięki którym możliwa będzie jego odbudowa. Mogli je ujrzeć jedynie wybrani, którym ukazywały się w Palmową Niedzielę, podczas czytania ewangelii, po czym rozwiewały się na wietrze. W XIX wieku widziano je wewnątrz fundamentów, lecz gdy nauki w kościele dobiegły końca, „mury zamknęły się”. Lecz miejsca niektórych zakopanych skarbów na Urzeczu wyznaczały ogniki. Złoto, srebro i miedź raz na siedem lat musiało się oczyścić, ziemia trzęsła się, a one wynurzały się na powierzchnię, wówczas czerwone ogniki wyznaczały miejsca ukrycia złota i miedzi, zaś blade wskazywały gdzie znajdowało się srebro. Jeden z łurzycoków ujrzał ogniki nad Wisłą, lecz zgasły nim zdążył do nich dobiec, na miejscu odnalazł 10 groszy, po latach opowiadając o tym żałował, iż nie rzucił w ogień czapki, co mogło dać mu majątek.

Lecz historie te bledną wobec opowieści o upiorze, który przybył kiedyś drogą od pałacowej bramy, karocą zaprzężoną w cztery konie, wydającą dźwięk podobny do szumu wiatru. Było to wkrótce po śmierci Augusta Potockiego, poddani dóbr wilanowskich wiedzieli, iż po jego duszę zgłosił się diabeł, bowiem pan na Wilanowie był masonem. Kareta znikła, choć nie wyjechała żadną znaną drogą.

Z%C5%81OTY-DZIEDZINIEC-KARETA-790x395

Na Urzeczu w licznych starorzeczach oraz w Wiśle żyły utopce. Nie były to jednak zwykłe ofiary utonięć: „Starzy ludzie powiadają, że ten, który utonie, czy będzie rok, czy będzie nadal wyżej, to będzie pokutnik i czeka na drugą istotę, by go wybawił stamtąd. Ten go wybawi, któren tam w ten samem miejscu utonie i znowuż czeka na trzeciego. To jeden drugiego wybawi. Ale ten trzeci znowuż musi pokutować”. Wiele takich stworów widywano na lewym brzegu, kiedyś sztukator z Wilanowa ujrzał topielicę przy altanie chińskiej, która ukazała się o godzinie dziewiątej, o tej samej potrze, kiedy utonęła rok wcześniej. Więcej w to miejsce nie chadzał na ryby.

W okolicznych wsiach mieszkały czarownice, sam pamiętam ostatnią z nich w Opaczy. Jedna z mieszkanek Zawad poróżniła się ze swoją sąsiadką wiedźmą, po czym jej krowa zaczęła dawać mleko wymieszane z krwią. Dopiero, gdy pomodliła się u stóp Matki Boskiej i pogodziła z czarownicą, przypadłość minęła jak ręką odjął.

Wreszcie w czasach, gdy tutejsze pola uprawiano i zasiewano, pracujących na roli odwiedzały południce. Dawno temu w Opaczy wysłano mnie na pole, gdzie mój dziadek kosił zboże, bym zaniósł mu wodę, był bowiem gorący i bezchmurny, letni dzień. Dziadek spał na miedzy, a gdy wstał i podniósł kosę, powiedział, że ujrzał podążającą na wietrze młodą kobietę, wśród łanów i to było ostatnie, co zapamiętał.

Poludnitsa

Już wkrótce blog powróci do zwykłych historycznych opowieści, lecz pamiętajmy, że południce, topielce, błędne ognie i strzygi z dębowych dziupli nie odeszły stąd na dobre. Wciąż tu są, a śladem dawnych zjaw są liczne kapliczki, jak choćby ta na granicy Bielawy i Powsina, pobudowana z oborskiej cegły, w miejscu, gdzie znaleziono na torfowisku ciało i szybko zaczęło straszyć. Niektóre duchy nadal nas nie opuściły.

Związek Wałowy

ksunder

wpis o organizacji strzegącej miejscowości nadwiślańskich przed powodzią

Pełna nazwa tej organizacji to Związek Wałowy Niziny Moczydłowskiej. Czym jednak był? Coraz mniej osób pamięta, że niegdyś związki wałowe dbały o stan rzecznych wałów, o to aby trawa była skoszona, nasyp nie zarastał, nie przepędzano tamtędy bydła… Trzymano także straż pilnując przyboru wody, związki takie istniały w całym kraju i strzegły brzegów rzeki na poszczególnych jej odcinakach, biorąc od nich nazwy. Na Nizinie Moczydłowskiej między Górą Kalwarią a Siekierkami także działała taka organizacja.  Jej członków widzimy na poniższym zdjęciu.

1489205_699200550100330_1877132941_nZwiązek Wałowy Niziny Moczydłowskiej na inspekcji wiślanych umocnień, lata 30. XX w. (ze zbiorów M. Wilczyńskiej-Wołoszyn)

Historia związku bierze swój początek prawie 200 lat temu, gdy z polecenia Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, nie będącej w stanie udźwignąć kosztów obwałowania całej Wisły, przerzucono je częściowo na właścicieli dóbr nadrzecznych. W ten sposób powstawać zaczęły komitety budowy wałów. W dniu 20 stycznia 1825 r. zawiązano związek właścicieli dóbr leżących na lewym brzegu, nazwany w późniejszych dokumentach Komitetem Nadzoru Budowy Wałów Niziny Moczydłowskiej. Przyjęto wówczas zasadę, iż koszty obliczone zostaną na podstawie ilości gruntów mających być zasłoniętych od zalewów. Komitet utworzyli właściciele dóbr ziemskich położonych na Nizinie: Wilanowa (od Siekierek do Suchej Trawy), Falenicy (Kępa Falenicka), Obór (od Kępy Oborskiej do Cieciszewa), Kawęczyna (od Kawęczyna do Brześcc), Wólki Załęskiej. W jego skład wszedł także przedstawiciel rządowej wsi Moczydłowa, a od roku 1831 dołączył doń reprezentant Banku Polskiego, nowego właściciela fabryki Papieru w Jeziornie. Dzięki szarwarkom zaczęto sypać wały od Moczydłowa po Czerniaków, włączając w nie istniejące wcześniej niewielkie odcinki obwałowań. Sypanie wałów to odrębna opowieść, więc opiszę o niej innym razem, dość że plan uwzględniał prócz obwałowania znajdujące się co kilkaset metrów położone prostopadle do wałów tamy, kierujące nurt na środek rzeki, odsuwające w ten sposób impet od brzegu i umożliwiające żeglugę. Było to olbrzymie przedsięwzięcie finansowe, więc początkowo zdołano obwałować jedynie rzekę niskimi wałami między Moczydłowem, Wólką, Brześcami i Kawęczynem. W latach trzydziestych XIX wieku zasypano starorzecze pod Cieciszewem i usypano fragment wału pod Czerniakowem. Niszczycielska powódź w roku 1844 przyśpieszyła prace, zwłaszcza gdy na czele komitetu stanęli dziedzic Bielawy, Henryk Rossman, doświadczony budowniczy Kanału Augustowskiego. W system obwałowania włączono także Jeziorkę, którą skierowano wówczas do Wilanówki, zasypując jej ujście do Wisły (obecnie od lat połowy XX wieku ponownie wpada do Wisły w tym samym miejscu). Dopiero po roku 1846 przełamano opór Potockich z Wilanowa i mieszkających w ich dobrach kolonistów olęderskich z Kępy Zawadowskiej. Sypanie wałów odbywało się rzecz jasna rękami miejscowej ludności. Ponieważ jak się okazało lud łurzycki był uparty i za nic miał sobie zakaz wchodzenia na wał, a ich uszkodzenia wskutek przepędów bydła i przyborów wody ujawniano okazyjnie, w roku 1849 komitet zdecydował o powołaniu służby wałowej, w postaci strażników zwanych „wałowymi”. Pierwszymi na Nizinie Moczydłowskiej zostali Piotr Marchlewski z Podłęcza, Jan Bursa z Piasków, Józef Matysiak z Obórek i Antoni Ciesielski, którego ulokowano u kolonisty na Kępie Zawadzkiej. Każdy z nich otrzymał dozór nad podzielonym na cztery odcinki wałem Niziny Moczydłowskiej. Szybko okazało się, że problemem większym niż powodzie są łurzycanie, pasący nielegalnie na wałach bydło bądź wyrąbujący faszynę.

Wał ukończono w roku 1860, a wkrótce uwłaszczenie wymusiło rozszerzenie członków komitetu o włościan posiadających ziemię w obszarze zalewowym. W ten sposób komitet budowy wału stał się Związkiem Wałowym, który z 5 członków początkowych członków liczyć zaczął w roku 1923 z samej tylko gminy Jeziorna osób 406. Związek reprezentował komitetu w skład którego wchodzić mieli dwaj wybrani na cząstkowym zebraniu przedstawiciele włościan z każdej gminy, a prócz funduszy na konserwację, utrzymywać mieli strażników wałowych. Gminy odpowiadały za konserwacje wałów i roboty faszynowe i do nich składano fundusze. Niezmienna pozostała zasada uzależnienia wysokości składki od ilości posiadanego gruntu. Podział administracyjny na gminy, wsie i osady oznaczono słupkami wkopanymi w wały, wskazując kto odpowiada za dozór danego odcinka, zaś ich konserwacją miały zajmować się poszczególne wsie. Dozorców utrzymywano ze składek płaconych przez członków związków, a także z kar ściągniętych przy wałach. Do robót konserwacyjnych wliczono obok naprawy uszkodzeń utrzymywanie w dobrym stanie dróg za wałami, koszenie i oczyszczanie z chwastów, tępienie szkodników oraz nasadzanie darni. Wały miały być regularnie koszone, z pasów przyległych usuwać należało  drzewa i samosiejki. Każdą wieś i gminę obowiązano do przechowywania narzędzi, czółen, tyczek, szpadli, faszyny i materiałów do zatykania powstałych otworów. Zabroniono stawiania zabudowań w bliskości wałów a także nakazano likwidację istniejących bździeli, znajdujących się w miejscach gdzie znajdowały się wały. Usypane wówczas wały były niższe niż obecnie, a ich przebieg z czasem w niektórych miejscach zmieniono.

Związki przetrwały do roku 1945, kiedy ich funkcję przejęły samorządy. I w ten sposób po latach brzegi i wały zarosły, a Wisła stała się dziką i nieuregulowaną rzeką.


Źródła i literatura:

  • AGAD, AGWil
  • AGAD, Obory
  • APW Oddz. Grodzisk Mazowiecki, Akta Gminy Jeziorna

Po powodzi

ksunder

dalszy ciąg wpisu o wylewie Wisły

Zgodnie z obietnicą dzisiaj do poczytania nieco bardziej oficjalny komunikat na temat powodzi roku 1879, niż reportaż dziennikarza wysłanego na miejsce zdarzenia.Dodam jeszcze, że społeczeństwo Warszawy pośpieszyło wówczas z pomocą mieszkańcom gmin Wilanów i Jeziorna, powołany został bowiem komitet pomocy poszkodowanym. Akta jego działalności zachowały się w Archiwum Głównym Akt Dawnych, zebrane ruble przeznaczono m. in. na uruchomienie wzmiankowanego tu poniżej szpitala polowego  w Bielawie. Warto zwrócić także uwagę na wzmiankę o zmobilizowaniu do pomocy członków "miejscowego jacht-klubu", którzy na polecenie władz użyli swych łodzi do niesienia pomocy. 

Artykuł ukazał się 20 lutego 1879 roku.

Clipboard014

Wielka powódź

ksunder

wpis o wylewie Wisły

Przypominałem kilka dni temu tekst z bloga o początku łurzyckiej wiosny i nawiedzających te strony powodziach. Temat to niczym baśń o żelaznym wilku, choć do połowy XX wieku powodzie zdarzały się w tych stronach nader często. Trudno sobie wyobrazić co może stać się, jeśli wezbrana woda przerwie wały, choć rozmaite prognozy wskazują, iż wylew dojdzie aż do wiślanej skarpy. Dziś przeczytamy relację z takiej powodzi, mającej miejsce w roku 1879, gdy woda doszła zalała teren aż do Habdzina i Obór. 20 lutego 1879 na miejsce udał się dziennikarz Kuriera Warszawskiego. Za kilka dni zamieszczę jeszcze rządowy komunikat w tej sprawie. Warto przeczytać przejmujący artykuł, w którym uwspółcześniłem jedynie nazwy miejscowości. Co ciekawe powódź ta utkwiła tak w pamięci współczesnych, że wspominana jest w niektórych nadwiślańskich rodzinach po dziś dzień - opowieść o stawach "wybitych" na Dębinie, gdzie doszło wówczas do przerwania wału, słyszałem osobiście, bowiem opowiadały o tym prababcie obecnie żyjących.


"Przerwanie wału ochronnego pod Łęgiem i Gassami", Kurier Warszawski nr 41, 20 lutego 1879 roku

Przybór obecny zapewnił  sobie kartkę w historji Wisły. Wprawdzie u stóp starej Warszawy rzeka nic śmiała głośniej poswawolić, lecz za to w górze dała się ona dobrze we znaki. Wspominaliśmy już o rozlewach pod Sandomierzem— obecnie dodać należy słów parę o stronach bliższych, a mianowicie o zalani niziny moczydłowskiej i przerwaniu wału ochronnego pod Gassami.

Niezwykłe te katastrofy, interesujące ogół i budzące namieście mnóstwo wieści, naprowadziły nas na myśl zasięgnięcia na miejscu wiadomości o nieszczęśliwym wypadku. Dotarliśmy lewego wybrzeża Wisły czyli tak zwa­nych moczydłowskich nizin i stamtąd przynosimy wieści. Zanim jednak przystąpimy do opisu samej katastrofy zaznaczyć winiliśmy, że pobrzeże Wisły prawie od wzniesionej Góry Kalwarii na południe aż do Wilanowa na północ jest bardzo niskie, tak że dawnemi czasy było ono zawsze zalewane na kilka wiorst.

Otóż, dzięki staraniom dziś już nieżyjących hr[abiego Kaspra] Potulickiego i p. [Henryka] Rossmana z Bielawy, cała ta ni­zina odgrodzona została od rzeki specjalnym wałem ochronnym ciągnącym, się od Moczydłowa prawie do Wilanowa. Wał ten, datujący się od roku 1846, utrzymywany był w nadzwyczajnym porządku a stosowany przy nim systemat tam wydzierał rzece całe przestrzenie ziemi poza wałem, tak, że w jednem miejscu (na­przeciw wioski Kopyty) wał ostatniemi czasy oddalony był od rzeki prawie o dwie wiorsty, a naprzeciwko wsi Gassy powstała nawet poza wałem na nowym gruncie wieś Zieleniec.

Clipboard013

Powódź pod Wilanowem w roku 1884

Otóż w obrębie wału wynoszącego do dwudziestu wiorst długości poczęły się pod koniec zeszłego ty­godnia tworzyć zatory przy kępie położonej naprzeciwko wsi Kliczyn. Jak twierdzą, przyczyną znacznego zatoru było nagromadzenie się w korycie piasków, nawet w zwy­kłych warunkach tankujących spław. Bądź co bądź w sobotę (15 lutego) wody powyżej Kliczyna zaczęła silnie przybierać. Impet, jej  główny  skierował się na brzeg i wał w stronie wioski Łęg położonej nieopodal. Woda podnosiła się tu gwałtownie, silne budząc obawy — wał w tym punkcie począł mięknąć...

O godzinie pierwszej z północy niebezpieczeństwo stało się tak groźne, że stróż wału w Łęgu, Józef Utrata, dał znać do nadzorcy w Piaskach i starał się zgromadzić jak największą liczbę włościan, przy pomocy których usiłowano wzmocnić wał słomą, nawo­zem itd. Tymczasem całą przestrzeń przed wałem z stała za­lana, a mieszkańcy znajdującej sie tu, jak już napo­minaliśmy, wsi Zieleńca uciekli domiejsc bezpiecz­niejszych z bydłem i cala chudobą. Obeszło się przy tem bez tragicznych wypadków, oprócz jednego, który omal smutnie się nie zakończył. Syn wyjeżdżał z chaty razem z ojcem na łodzi, a gdy ostatni zasiedział się na strychu pierwszy, przypusz­czając, że Ojciec odjechał wcześniej, nie czekał nań dłużej. Biedny starzec pozostał  sam   w opuszczonym  do­mostwie. Straszliwy widok. Zrozpaczony rzucił się  w wodę dochodząca mu do ramion  i począł  zdążać  ze  strasznym wysiłkiem ku wałowi. Już groziła mu niechybna śmierć—gdy łódź wy­słana z brzegu uratowała nieopatrznemu starcowi ży­cie.

Wracając do położenia ogólnego, przez resztę nocy stawało się ono coraz gorsze — nad ranem też z Łęg i sąsiednich Gassów poczęli się wynosić mieszkańcy. Katastrofa wreszcie, pomimo wszelkich starań i usiłowań, stawała się nieuniknioną. Woda silnie parła poczęła nawet przelewać się przez wał wyjątkowo w tem miejsca niski, co silnie wpływało na jego destrukcję, rozmiękczając zie­mię... Wreszcie o godzinie dwunastej w południe dnia następnego (w niedzielo) stał się fakt... Woda wyrwała dwadzieścia sążni wału i z szalo­nym pędem wylała na okolice. Pierwszy wyłom w wale znajdował się na północ od Łęgu. Drugą mniejszą wyrwę w wale zrobiła woda o go­dzinie pierwszej bardziej na południe — po drugiej stronie Łęgu. Szerokość tego wyłomu dochodzi tylko do piętna­stu kroków. Trzeci raz, o trzeciej z południa, przerwała Wisła wał jeszcze bardziej na południe pod wsią Gassy,— tu również  na 20 sążni szerokości. Wszvstkie trzy wyłomy zrobiono zostały w miej­scu mniej od innych niebezpiecznem—i dlatego były do pewnego stopnia niespodziewane.

W innych punktach słabszych, jak np. przy wsi Kopyty), gdzie wał ostrym kątem się załamuje i prze­to więcej na działanie fal wystawiony, podatniejszy sile ich byćby winien, przygotowano nawet bardzo znaczne zapasy faszyn i innych umocnień na wypadek. Pod Moczydłami też na krańcu południowym wału było niebezpieczeństwo, które jednak dzięki energi­cznym rozporządzeniom naczelnika powiatu górno-kalwaryjskiego usunięto.

Wracając do przerwania wału pomiędzy Gassami i Łęgiem, trzy wyłomy tam zrobione znajdowały się na przestrzeni wiorsty, fale więc, które z szalonym wy­biegły pędem—płynęły po nizinach najpierw wiorstową szerokością. Straszliwy widok. Zatapiały ono wszystko!

W godzinę po utworzeniu pierwszego wyłomu głębokość wody około wału wynosiła do trzech łokci... Straty jednak zrządzone przez wylew nie były zbyt straszne, ponieważ domki w nadbrzeżnych wioskach opancerzone są zwykle płotami z gęstych a wytrzy­małych wiklin,  tamujących żywiołowi przystęp do chaty. Za to woda wpadając wśród płoty wiklowe i rozstrącając się o nie tworzy straszliwy wir. 

urzecze0167

W tle wiklinowy płotek w połowie XX wieku w Gassach. W artykule dość dobrze opisano jego praktyczną funkcję.

Domy więc w Gasach i Łęgu, pomimo  szalonej gwałtowności żywiołu, pozostały prawic nietknięte- karczma tylko stara w pierwszej z tych wiosek rozwaliła się... Szczątki jej popłynęły z prądem. Mieszkańcy zdołali się wcześnie jeszcze z wsi, o których mowa, wynieść—udali się oni do położonych wyżej Słomczyna, Jeziorny i Kawęczyna, wziąwszy ze so­bą dobytek i chudobę.Na miejsce wypadku w niedzielę jeszcze przybyło wielu okolicznych włościan i obywateli, prezes komi­tetu ochrony wału hr. Potulicki i naczelnik powiatu górno-kalwaryjskiego.

Wisła, wyrwawszy się z poza wału, zalała do pię­ciu wiorst. Pod wodą były wsie Gassy, Łęg, Piaski, Zieleniec, Czernidła, Opacz, Habdzin i Habdzinek, prócz tego pola więcej oddalonych Obór i Bielawy oraz dwa fol­warki do Obór należące, z tych jeden Anielin.

Włościanie z wiosek tych pouciekali wcześnie jesz­cze z dobytkiem i dziećmi do miejsc wyżej położo­nych. Władze miejscowe starają się im nieść pomoc W przedmiocie naprawy   i  zabezpieczenia   wału przed   dalszemi  ewentualnościami    obradować  ma wkrótce komitet ochrony wału. Przybór zaczął się już zmniejszać w niedzielę wie­czorem. Na zakończenie z ust osoby, która była na miejscu w niedzielę, czerpiemy tu opowieść o wrażeniu, jakie sprawiają porą wieczorna zapasy rozszalałych żywio­łów...

O dwie wiorsty już prawie od miejsca wypadku słychać straszny grom.. Grom ten, podobny do ryku bałwanów i głosu rozszalałej burzy, potęguje się co chwila. Idziemy wałem szerokim na cztery stopy. Po jednej stronie Wisła, szalejąca bezbrzeżna Wi­sła— po drugiej mrok...Zbliżamy się—jesteśmy już niedaleko... grzmoty coraz bardziej rosną. Nagle i po drugiej stronie wału ukazuje się pas wody. wznosi się on wciąż... W oddali i na wale błyszczą w mroku jak świę­tojańskie robaczki—latarki i światła. Słychać nawoływania. Fala po drugiej stronie wału, którym idziemy, coraz bardziej wzrasta. To Wisła, wybiegłszy przez wyłom, wydziera się z rykiem i hukiem na pola i sioła. Mamy już po obydwu stronach wodę, nad nami— mrok nieprzenikniony, a pod nami—wąski pasek zie­mi chwiejnej, bezsilnej wobec potęgi żywiołów buntu­jących się ze wszech stron. Któż zaręczy, że wiotka ta opora lada chwila nie mne z nami w wodną przepaść? Idziemy wszakże dalej... Tu wyłom. W szalonym wyścigu jedna przez druga pędzą po­tężne fale wydzierając się naprzód—naprzód. Stoimy na cyplu wału—dokoła burza i grom...

O stroju wilanowskim

ksunder

Moja córka poznaje właśnie regiony Polski oraz strojach ludowych, oczywiście nie dowiaduje się z podręczników o Urzeczu. Zupełnie mnie to nie dziwi, nauka w szkole podstawowej nie obejmuje mikroregionów, a w program nauczania nie zdążyły się jeszcze wpisać i zapewne nie wpiszą przez lata informacje o zapomnianym do niedawna obszarze Powiśla. Warto jednak wiedzieć, że również w tych stronach noszono strój regionalny, który wraca powoli do łask, choć przez lata kojarzony był wyłącznie z dobrami wilanowskimi, 

Obecnie noszą go członkowie takich zespołów jak Łurzycanki czy Powsinianie, choć coraz częściej sięgają po niego i inne osoby, choćby niestrudzony promotor regionalnego miodu z "Tęczowej Pasieki". Ubiór sięga istniejących tu z dawna tradycji. O tym, że noszono go w dobrach wilanowskich wiadomo nie od dziś, stąd też wzięto jego nazwę. A pokolenia etnografów powtarzają za Oskarem Kolbergiem, iż właśnie tam był popularny, od Czerniakowa po Powsin. Posługując się ikonografiami z epoki niektórzy wskazują, że noszono się tak w Piasecznie oraz Nadarzynie, co raczej do końca nie odpowiada prawdzie. Jakiś czas temu okazało się, że przypisano go pod koniec XIX wieku nawet do okolic Grójca. W tym wypadku wynika to raczej z faktu, że na terenie ówczesnego powiatu grójeckiego leżały nadwiślańskie okolice od Kawęczyna aż po Pilicę, a strój ten zestawiono z wizerunkiem zamku w Czersku.

1-Beyer

Nie będę na ten temat teoretyzował, warto zajrzeć do książki „Nadwiślańskie Urzecze” Łukasza Maurycego Stanaszka, gdzie tematowi temu poświęcono cały rozdział. Ja jedynie skupię się na czym innym – wbrew temu co powtarzają znawcy stroju ludowego, a co powoli zaczyna się zmieniać, strój wilanowski noszony był także w położonej bardziej na południe części okolic nadwiślańskich. Właśnie na terenie obecnej gminy Konstancin-Jeziorna. Na okładce wspomnianej książki zobaczyć możemy bogatą rodzinę ze wsi Kopyty nieopodal Gassów stojących przed swym domem właśnie w owych strojach. W stroju tym także został uwieczniony bogaty gospodarz ze Słomczyna w roku 1902. Wygląda identycznie jak mieszkańcy podwarszawskich wsi przedstawieni na znanym zdjęciu Karola Beyera (1818 - 1877), który w latach sześćdziesiątych XIX stulecia fotografował Warszawę, a pod kościołem wizytek uwiecznił wieśniaków w odświętnych strojach. Bo strój nie był oczywiście noszony na co dzień, lecz wkładany z okazji ważniejszych wydarzeń. Po pierwszym wydaniu książki gdzie autor wzmiankował, iż strój wilanowski mógł być charakterystyczny dla Urzecza, wielu rozmówców starszego pokolenia na widok zdjęć, przypominało sobie taki strój z dzieciństwa. Jeszcze w latach trzydziestych widywali gospodarzy na mszach w kościele w Słomczynie ubranych w niebieskie sukmany z czerwonymi kołnierzami. W strojach takich udawano się także na uroczystości kościelne w Karczewie. Strój zanikł w połowie XX wieku.

Jak się zresztą okazało najciemniej pod latarnią. Poniżej zamieszczam zdjęcie z serii, z której jedno udało się rzutem na taśmę zamieścić w książce, znane już z profilu bloga na facebooku. Dziewczyna ze wsi Gassy, wówczas osiemnastoletnia, ubrana w strój wilanowski. Założyła go z okazji Zielonych Świątek w czerwcu roku 1944, tuż przed wybuchem Powstania Warszawskiego, nim wieś spłonęła w sierpniu pod ogniem radzieckich bomb. Wraz z nim poszła z dymem piękna suknia, którą ma na sobie. Suknia ślubna jej babci, w której w kościele w Słomczynie brała ślub na początku XX wieku. Strój odświętny i uroczysty, jaki wówczas noszono na terenie dawnych dóbr oborskich, od Kępy Oborskiej aż po Cieciszew… Dziewczyna na zdjęciu żyje po dziś dzień i wciąż mieszka na Urzeczu, jest moją babcią. To kolejne zdjęcie świadczące o powszechności występowania stroju w nadwiślańskich wsiach obecnej gminy Konstancin-Jeziorna.

10940441_685716828215287_2058003310367191713_n

Etnografowie zgodni są co do jednego, ludność nosząca takie stroje była znacznie zamożniejsza w stosunku do swoich sąsiadów, na co wpływ miała bliskość Warszawy, gdzie sprzedawano płody rolne. Co z kolei miało wpływ na wykształcenie się mikroregionu zwanego Urzeczem. Być może podpatrzono go w dobrach wilanowskich i przyjęto jako odświętny strój we wsiach nadwiślańskich.

Nazwy wilanowski wpisanej na trwałe w polską etnografię już nie zmienimy, choć śmiało możemy nazwać strój pochodzącym z nadwiślańskiego Urzecza. Może z czasem zastąpi pojawiające się wciąż w regionie stroje łowickie, kojarzone z ludowością. Unikalny haft wilanowski jest coraz bardziej znany, został wpisany umiejętnie w logo Zielonych Świątek, jakie obchodzić będziemy w tym roku na Urzeczu. Warto więc wiedzieć, że strój ten nie jest żadnym wymysłem, lecz ma sięgające daleko w przeszłość tradycje.

więcej o stroju wilanowskim w tym miejscu

© Historia okolic Konstancina
Blox.pl najciekawsze blogi w sieci